EN TR

Röportaj

TEI - Uluslararası Ölçekteki Üretim ve Tasarım Yeteneğiyle Havacılık Sektörüne Yüksek Kalitede Hizmet ve Ürün Sağlıyor

TEI Genel Müdürü Dr. Mahmut F.AKŞİT Dergimizin 87.sayısında gündeme dair sorularımızı yanıtladı.

Defence Turkey: Söyleşimize 1985 yılında 12 parça üretimi ile yola çıkan TEI’nin gözünden 2018 yılının bir değerlendirmesini alarak başlayabilir miyiz? Uçak Motoru Ana Üreticisi olma vizyonu ile çalışma ve girişimlerini yürüten TEI’nin 2018 yılına ilişkin hedef ve beklentileri hakkında neler söyleyebilirsiniz?

1985 yılında 12 parça ile başladığımız parça imalat alanındaki faaliyetlerimizi, şu an 45 farklı motor programı için 1000’nin üzerinde değişik parça imalatı gerçekleştirecek şekilde sürdürüyoruz. Parça imalat alanında yürüttüğümüz en önemli projelerden biri olan LEAP motor programında; 32 farklı parça çeşidi imalatı için, bugüne kadar aldığımız 2.5 milyar dolarlık iş hacmiyle programın dünyadaki en büyük tedarikçisi konumundayız. 2018 yılında da toplam satış ve ihracat rakamlarımızı en az %10 artırmayı hedefliyoruz. Millî projelerimizde de çok ciddi ilerlemeler kaydettik. Devletimizin savunma sanayiindeki mutlak yerlilik hedefine ulaşılması yolunda yürüttüğümüz projeler için kalifiye iş gücümüz de her geçen yıl büyümektedir. Bu doğrultuda 2018 yılında çalışan sayımızı da aynı oranda artırmayı hedefliyoruz.

Defence Turkey: TEI’nin Hedef Uçak ve İHA Motorları alanındaki faaliyetleri hakkında neler söyleyebilirsiniz? Bu çerçevede çalışmaları devam eden PD155 ANKA Motor Projesi, PD170 Operatif İHA Motor Geliştirme Projesi’nde (OİMGP) gelinen son nokta ve gerçekleştirilen teslimatlar hakkında bilgi verir misiniz?

İHA motor geliştirme çalışmalarımızı pistonlu ve jet motorlar olmak üzere 2 grupta yürütüyoruz. Pistonlu motor çalışmalarımız da benzinli ve dizel olmak üzere ikiye ayrılmış durumda. Bu kapsamda yürüttüğümüz benzinli motor projemizde seri üretime geçtik ve 15.000 saatin üzerinde uçuşu başarıyla gerçekleştirdik. PD155 ANKA Motor Projesi’nde ise ANKA platformu, PD155 Motorumuz ile Şubat ayında ilk uçuşlarını sorunsuz bir şekilde gerçekleştirdi.

Operatif İHA Motoru Geliştirme Projesi kapsamında geliştirilen PD170 turbodizel havacılık motoru tasarım çalışmalarını ise çok büyük oranda tamamladık. 4 farklı motor test düzeneğinde paralel olarak yürütülen olgunlaştırma çalışmalarında, ilk çalıştırmanın gerçekleştiği Ocak 2017’den bu yana 3000 saati aşan motor testi gerçekleştirdik. Gerçekleştirdiğimiz dayanım testleri ve sürekli geliştirilen tasarım çözümleri ile motor, olgunluk seviyesi uçuş testlerine başlanması için yeterli seviyeye ulaştı. Şuan itibariyle bu motorumuzun ANKA üzerine entegrasyon çalışmaları tamamlandı 2018 yılı bitmeden tamamen milli imkânlarla geliştirdiğimiz PD170 motorumuz ANKA ile ilk uçuşunu gerçekleştirecek.

PD170 Motorunun bir üst versiyonu olacak olan PD220 Motorumuzla ilgili çalışmalara da başladık. Bu motor Cumhurbaşkanlığımız tarafından açıklanan 100 günlük eylem planında da bahsedilen ve Baykar Makina tarafından geliştirilen yeni nesil Akıncı IHA platformuna da güç verecek. Bu kapsamda tasarım ve entegrasyon çalışmalarının aksamadan yürümesi ve ilk uçuş denemeleri için PD170 motorumuzu Baykar Makina A.Ş. ye 30 Eylül’de teslim ettik.

Defence Turkey: T625 Özgün Genel Maksat Helikopterinde kullanılacak turboşaft motorun milli imkanlarla üretiminin hedeflendiği TS1400 Turboşaft Motor Geliştirme Projesi hakkında bilgi verebilir misiniz?

Turboşaft Motor Geliştirme Projesi’nde, tasarım iyileştirme ve geliştirme çalışmalarına devam ederken, hem tasarım süreçlerine girdi sağlamaya yönelik motor testi gerçekleştirmek hem de motor tasarım, tedarik, imalat, montaj ve test aşamalarını başından sonuna gerçekleştirmek için Çekirdek Motor sürecini başlattık. Parça imalatlarının tamamlanmasının ardından kısa sürede motorun montajını da, algılayıcılar da dâhil gerçekleştirerek teste hazır hale getirdik ve kuru başlatma ile ilk testi yaptık. Sorunsuz geçen kuru başlatma testini takiben pilot yakıt hattı ile ilk test, yani ilk ateşleme yine başarıyla gerçekleştirildi. Ardından bir adım daha ileri giderek pilot ve ana yakıt hatlarıyla birlikte Çekirdek Motorumuz’u çalıştırdık. Çekirdek Motor testlerinden elde ettiğimiz verilerle, motor tasarımını daha olgun seviyelere taşıyacak ve sonraki motor testlerini gerçekleştirmeyi ve planlanan tarihte turboşaft motorunu kullanıma hazır hale getirmeyi hedefliyoruz.

Defence Turkey: TEI’nin TSK ihtiyacı kapsamında yürüttüğü T700-TEI-701D Turboşaft Motor Üretiminde gelinen son durum ve gerçekleştirilen teslimatlar hakkında okuyucularımız aydınlatır mısınız?

T.C. Cumhurbaşkanlığı, Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) himayesinde yürütülen Genel Maksat Helikopteri Programı (GMHP)  kapsamında, T700-TEI-701D model turboşaft motorlarının üretimiyle ile ilgili çalışmalarımız son hızıyla devam etmektedir. Parça ve modül imalatının yanında motor testinde kullanılacak bremzenin kurulumunda da finale gelmek üzereyiz.

Motor montaj ve test faaliyetlerine yönelik iş başı eğitimleri ve teslim edilecek ilk motorların montajları atölyelerimizde gerçekleştirilecek olup imalat ve bremze faaliyetlerine paralel olarak belirlenen takvim doğrultusunda eğitimlere ve çalışmalara devam edilmektedir.

Yerli yan sanayi kullanımı konusunda da devletimize verdiğimiz sanayileşme katılım taahhütlerine uygun olarak faaliyet gösteriyor ve bu imkânları arttırabilme yollarını da sürekli araştırıyoruz.

2018 yılının son çeyreğinde Türk Havacılık ve Uzay Sanayii’ne teslim edilmesi planlanan 4 adet motorla TEI, salt motor montaj ve test faaliyetlerinden oluşan F110 turbo fan motoru lisanslı üretiminden sonra en geniş ölçekli seri imalat motor üretimi modeline geçiş yapıyor olacak. TEI, GMHP kapsamında Üretim Fazı’na ek olarak Türkiye’deki mevcut T700 motor envanterine yönelik olarak bakım, onarım, revizyon hizmetleri verebilecektir.

Defence Turkey: Bu yıl Ocak ayı içinde SSB ile Dinç, Atom ve Elektron adı altında üç ayrı Ar-Ge Projesine imza attınız. Özellikle havacılık uygulamalarında kritik malzemelerin yerli üretiminin hedeflendiği söz konusu Projeler hakkında bize neler söyleyebilirsiniz? 

Şirketimizin Teknoloji Kazanım Yol Haritası’na uygun olarak önceliklendirdiğimiz; Havacılık Kalitesinde Paslanmaz Çelik ve Nikel Bazlı Süper Alaşım Geliştirilmesi (DİNÇ), Havacılık Uygulamaları İçin Katmanlı İmalata Uygun Nikel Metal Toz Geliştirilmesi (ATOM) ve Elektron Işını ile Ergitme Metodu ile Titanyum Katmanlı İmalat Prosesi Geliştirilmesi (ELEKTRON) projelerini Savunma Sanayii Başkanlığının destekleri ile başlattık.

Dinç Projesi ile savunma sanayii ve sivil amaçlı havacılık platformlarında kullanılmak üzere ihtiyaç duyulan havacılık kalitesinde paslanmaz çelik ve nikel bazlı süper alaşımların üretilmesine yönelik olarak; gerekli olan baz alaşımların birincil ergitme yöntemi ile elde edilmesi, ikincil ergitme yöntemleri ile havacılık kalite paslanmaz çelik ve havacılık kalite nikel bazlı süper alaşımlara dönüştürülmesi ve ikincil işlemler ile bu alaşımların mekanik özelliklerinin geliştirilmesi, karakterizasyonu ve doğrulanması gerçekleştirilecektir.

Atom Projesi’nde havacılık sektöründe kullanılan türbinli motorlardaki yüksek yükleme ile sıcaklık koşullarında görev yapan nikel alaşım parçaların, katmanlı imalat yöntemi ile üretilmesi için ihtiyaç duyulan ihraç lisansına tabi nikel alaşım tozlar geliştirilecektir.

Elektron Projesi’nde ise havacılık sektöründe; düşük yoğunlukları, yüksek oksidasyon direnci ve yüksek sıcaklık mukavemetlerinden dolayı tercih edilen titanyum alüminatlar, sahip olduğu düşük yoğunluk, yüksek tokluk ve oksidasyon dirençleri sebebi ile soğuk bölge parçalarında sıklıkla tercih edilen titanyum alaşımları ve türbinli motorlardaki yüksek yükleme ile yüksek sıcaklık koşullarında görev yapan nikel alaşım parçalar Elektron Işını ile Ergitme Metodu uygulanarak imal edilecektir.

Defence Turkey: TEI, Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı’ndan (EASA) onaylı bakım kuruluşu sertifikasını almaya hak kazandı. Bu sertifikasyonun öneminden bahsedebilir misiniz?  

Part - 145 Bakım Organizasyonu Onayı, AB üyesi ülkelerde tescil edilmiş sivil amaçla kullanılan hava araçlarına veya komponentlerine bakım yapmak üzere yetkilendirilecek kuruluşlara EASA (Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı) tarafından verilen bir onaydır. Bu onay, merkezi AB üyesi ülkelerde bulunan bakım kuruluşlarına ilgili üye ülkenin sivil havacılık otoritesi tarafından, merkezi AB üyesi ülkeler dışında bulunan bakım kuruluşlarına doğrudan EASA tarafından verilmektedir.

Tasarımında ve imalatında ITP Aero (İspanya) firması ile birlikte risk ve gelir ortağı olarak yer aldığımız TP400 - D6 motoru, EASA tarafından sivil havacılık regülasyonlarına göre sertifikalandırılmış ilk askeri motor olma özelliğini taşımaktadır. Proje kapsamında tasarımından ve imalatından sorumlu olduğumuz TP400 - D6 motorunun Ön Yatak Modülü’nün (Front Bearing Structure) depo seviyesi bakımlarını gerçekleştirmek üzere Part - 145 Bakım Organizasyonu Onayı almak üzere EASA’ya başvurduk. EASA tarafından 2017 yılının son çeyreğinde gerçekleştirilen denetimi başarıyla tamamladık ve şirketimizin Part - 145 Bakım Organizasyonu Onay Sertifikası 03 Ocak 2018 tarihi itibarıyla yayınlandı. Bu sertifika ile şirketimiz,

  • İlk defa bir sivil havacılık otoritesi tarafından onaylandı.
  • Türkiye’de EASA tarafından Part - 145 yetkisi verilen ilk savunma sanayi şirketi ve sivil havacılık alanında yetkili 15 bakım kuruluşundan biri oldu.
  • Havacılık bakım sektöründe, askeri alanda olduğu kadar sivil alanda da gereken yetkinliklere sahip olduğunu kanıtladı.

TEI, Sivil havacılık bakım sektöründe tercih edilen lider bir şirket olma yolunda emin adımlarla ilerleyecektir.

Defence Turkey: TS1400 Turboşaft motorunun turbojet ve turboprop konfigürasyonları da gündemde mi?

Turboşaft motorunun turbojet demo versiyonu Cumhurbaşkanımızın Türk Havacılık ve Uzay Sanayii tesislerinde gerçekleşen gençlerle buluşmasında sergilenmiş olup, TEI, devletimizin 2023 hedefleri doğrultusunda, TS1400 Turoşaft Motorunun Turbojet ve turboprop versiyonlarının geliştirilmesi ile ilgili vereceği her türlü görevde sorumluluk almaya hazır durumdadır.

Defence Turkey: Savunma ve havacılık sektörü ile ilgili görüşlerinizi paylaşabilir misiniz?

Ülkemiz son yıllarda savunma ve havacılık sektöründe büyük bir atılım içerisindedir. Bu atılımda devletimizin verdiği destek çok önemlidir. Bu destek sayesinde Türkiye kendi uçağını, gemisini, tankını üreten sayılı devletler arasına girmiştir. Biz de TEI olarak bu süreçte üzerimize düşeni yapmaya devam ederken yeni projeler için de bahsettiğimiz gibi her daim göreve hazırız.