EN TR

Makale

ATAK-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopteri Projesi ve 3,000 shp Güç Kapasiteli Turboşaft Motor İhtiyacı

Issue 102

Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı (TSKGV)’nın 30’uncu kuruluş yıl dönümü nedeniyle öğrenciler ile Vakıf bağışçılarından oluşan 250 kişilik bir grubun 28 Eylül 2017 tarihinde Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ (TUSAŞ) tesislerine gerçekleştirdiği ziyaret sırasında konuşan TUSAŞ Genel Müdürü Profesör Doktor Temel KOTİL, “Şu andaki ATAK helikopteri 5 tondur. 8 tonluk daha büyük bir ATAK Helikopteri Projesini de konsept olarak başlattık,” diyerek ATAK-II Projesinin kamuoyuna ilk duyurusunu yapmıştı. Türk Savunma Sanayi Başkanı (SSB) Profesör Doktor İsmail DEMİR ise KOTİL’in açıklamasından yaklaşık bir hafta sonra 3 Ekim 2017 günü düzenlenen Alp Havacılık Helikopter İş Merkezi Açılış Töreninde yaptığı konuşmada “ATAK Helikopterimizin de abisi olacak daha ağır ve daha atak bir helikopterin tasarım işlemlerinin başladığını müjdelemek istiyorum,” demiş, başka bir konuşmasında ise helikopterin 6 ton sınıfında olacağına dikkat çekmişti. ATAK-II’nin bilgisayar ortamında hazırlanmış (CGI) ilk görselleri Ekim 2017 sonunda TUSAŞ tarafından kamuoyu ile paylaşılmıştı.

ATAK-II için ilk aşamada boş ağırlık 6 ton, azami kalkış ağırlığı ise 8 ton olarak ön görüldü bu çerçevede 2,000shp güç kapasiteli iki turboşaft motor yeterli gücü sağlayabilecekti. Bu ihtiyaç T70 TGMHP kapsamında TEI tesislerinde lisans altında %61 yerli katkı oranıyla imal edilen T700 Turboşaft Motoru üzerinden karşılanabileceği gibi azami acil durumda, tek motorun susması durumunda, 30sn süreyle 1,660shp’ye ulaşan TS1400’ün tasarım değişikliği ile 2,000shp sınıfı yeni bir sürümü üzerinden de karşılanabilirdi. Haziran 2018’de verdiği bir demecinde TEI GM Mahmut AKŞİT ATAK-II için T700-TEI-701D Motoru üzerinde değişiklik yapılarak milli bir platformda kullanılabileceğini ifade etmişti. T700-TEI-701D Motoru, 6-8 ton olarak öngörülen ATAK-II’nin ihtiyaç duyduğu güç sınıfına cevap verebiliyordu. Türkiye’nin motor üzerinde değişiklik yapma hakkı da mevcut, dolayısıyla ATAK-II için motor üzerinde gerekli değişiklikleri yapıp, ve GE ile anlaşarak bu değişiklikleri lisans anlaşmasına ekletmek suretiyle motoru ATAK-II’de kullanmak mümkün olabilirdi.

KKK’nın ihtiyacı kapsamında 22 Şubat 2019’da T129B Mk-II/ATAK-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopteri Projesi Sözleşmesi T.C. Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) ile Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ (TUSAŞ) arasında imzalandı. Ancak görüldü ki daha önce boş ağırlığı 6 ton, kalkış ağırlığı ise 8 ton olarak planlanan ATAK-II Helikopterinin ağırlık bilgisi 10 ton olarak güncellenmişti. Geliştirme çalışmaları devam eden ve ilk test uçuşunu sözleşmenin yürürlüğe girmesinden 5 yıl sonra (To+60 ay) gerçekleştirmesi hedeflenen T129B Mk-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopteri’nin T129B Mk-I’in yaklaşık iki katı kalkış ağırlığına sahip olacağı ve bu alanda dünyada sadece iki örneği bulunan (ABD, Boeing AH-64D/E Apache MTOW 10,432kg ve Rusya Kamov Ka-50/52 MTOW 10,800kg) en üst sınıf taarruz helikopterleri arasında yerini alacağı belirtilmiştir. Proje süresi 8,5 yıl (To+102 ay) olarak öngörülmüş olup Deniz ve Kara versiyonu olmak üzere 10 ton Sınıfında (azami kalkış ağırlığı daha sonra 12 ton olarak güncellenmiştir) 2 ayrı tip Ağır Sınıf Taarruz Helikopteri konfigürasyonun geliştirilmesi ve Proje sonunda üretilecek 3 prototip helikopterin Teknik Veri Paketi (TVP) ile birlikte SSB’na teslim edilmesi planlanmıştır. Seri üretim T129 Mk-II/ATAK-II Helikopterinde kullanılacak 3.000shp itki kapasiteli TS3000 turboşaft motorlar ise halihazırda TEI tarafından geliştirilmektedir.

T129B Mk-II/ATAK-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopterinin başlıca teknik özellikleri şöyle verilmiştir:

-        10-Ton Sınıfında (MTOW 12 ton) yerini alacak

-        2 adet turboşaft motora sahip olacak

-        Kanat altlarında toplamda 6 harici yük istasyonu yer alacak

-        Lançerler hariç 1,200 kilogramdan fazla faydalı yük taşıma kapasitesine sahip olacak

-        Tandem kokpitli olacak

-        4 eksenli otopilota sahip olacak

-        Servis tavanı 20,000ft (6.096m)

-        Azami sürati 318km/s

-        Operasyon Kabiliyeti: -40/+50 C

-        12,7 mm mermilere karşı balistik korumaya sahip olacak

-        Lazer Tabanlı Helikopter Engel Tespit Sistemi (HETS) ve Hedef Tespit Radarı (MİLDAR) ile donatılacak

-        Yüksek irtifa ve yüksek sıcaklık şartlarında görev yapabilecek

-        Çevresel etmenlere dayanıklı olacak

-        Yüksek ileri hız limitine sahip olacak

-        Üzerinde gelişmiş elektronik harp ve karşı tedbir sistemleri bulunacak

-        Yüksek kalibreli (30mm) tek namlulu otomatik top, yeni nesil 2,75 inç roket, uzun menzilli ve farklı güdüm sistemlerine sahip tanksavar füzeleri ile havadan havaya füze sistemleri olacak

Yeni haliyle 10-Ton Sınıfı ATAK-II Helikopterinin ilk mock-up’ı IDEF ‘19 Fuarında sergilendi. Fuar kapsamında 2 Mayıs 2019 günü düzenlenen basın toplantısında basın mensuplarına TUSAŞ’ın yürüttüğü çalışma ve projeler hakkında bilgi veren Genel Müdür Profesör Dr. Temel KOTİL, bir sorumuza cevaben ATAK-II Helikopteri için yeni bir motora ihtiyaç duyulduğunu belirterek helikopter üzerinde her biri yaklaşık 3,000shp kapasiteli iki adet motor yer alacağını ifade etmişti. KOTİL, henüz projesi olmasa da o motorun da yerli yapılacağını ancak prototip helikopterlerin GÖKBEY T625’de olduğu gibi hazır motorlarla uçacağını belirtmişti.

8 Mayıs 2019’da bir gazetede yayımlanan demecinde TUSAŞ ArGe ve Prototip Operasyonları Başkanı Prof. Dr. Fahrettin ÖZTÜRK, ATAK-II’nin AH-64 Apache’ye rakip olacağını ifade ederek “ATAK-II’yi yeni tasarım, yeni teknoloji, yeni sistemlerle donatacağız. Manevra kabiliyetinin diğerlerinden daha iyi olmasını bekliyoruz. 1.2 ton faydalı yük, kendisinin ağırlığı 10 ton olacak” dedi. ABD Kara Kuvvetleri hizmetindeki Boeing ürünü AH-64 Apache Taarruz Helikopterleriyle ilk hizmete girdiği Ocak 1984’den bugüne kadar 1 milyon saatten fazlası muharebe ortamında olmak üzere toplamda 4.6 milyon saatin üzerinde uçuş gerçekleştirilmiş olup firma, dünya genelinde 17 ülkedeki müşterilerine 2,400’ün üzerinde Apache teslimatı yapmıştır. AH-64D/E Ağır Taarruz Helikopterinin boş ağırlığı 5,165kg (11,387lb), temel görev yükü ile ağırlığı 6,838kg (15,075lb), yüklü ağırlığı 8 ton (17,650lb) ve azami kalkış ağırlığı 10,432kg (23,000lb) olarak verilmektedir. Her biri 2,000shp güç kapasiteli 2 adet T700-GE-701D turboşaft motoru ile güçlendirilen AH-64D/E Taarruz Helikopterinin azami hızı 158 knot (293km/s), seyir hızı 143 knot (265km) ve servis tavanı 20,000ft (6,096m, minimum harici yük ile) olarak verilmektedir. AH-64D/E Apache Helikopterinin güç/ağırlık oranı (thrust/weight ratio) 384,6shp/ton olarak gerçekleşirken bu rakam 5-Ton Sınıfı (boş ağırlığı 2,9ton azami kalkış ağırlığı 5,05ton) olan T129A/B Mk-I’de 537.5shp/ton olarak gerçekleşmektedir. Her biri 3,000shp kapasiteli iki turboşaft motoru ile güçlendirileceği açıklanan 10-Ton Sınıfı ATAK-II’de ise güç ağırlık oranı 600shp/t (12 ton için 500shp/t) seviyesinde gerçekleşebilecektir.

TUSAŞ Genel Müdürü KOTİL, 29 Aralık 2019 günü Anadolu Ajansı’na verdiği demecinde ATAK-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopterlerinin ilk uçuşuna 3 yıl kaldığını duyurmuştur. KOTİL, 21 Nisan 2020 günü verdiği başka bir demecinde ise ATAK-II’de ilk etapta 3,000shp sınıfında ithal motorun kullanılacağı ancak projeyle beraber özgün bir motorun da geliştirilmesinin gündemde olduğu bilgisini paylaşmıştı.

4 Aralık 2020 günü TRT Radyo 1’de Milli ve Yerli Programı’na katılan TUSAŞ Genel Müdürü KOTİL, dişli kutusu, topu ve iniş takımları İtalya’dan, motorları ise ABD’nden T129 ATAK Helikopterinin aksine ATAK-II’nin dişli kutusu ve motoru dahil tümüyle yerli olacağını ve ağırlık itibariyle ABD üretimi AH-64 Apache Helikopterlerini de geride bırakacağını söyledi. KOTİL, “Bizim helikopterimiz 12 ton, daha ağır. Bunun üzerindeki mühimmat, patlayıcılar 1.200kg. Bugünkü ATAK’ta 300kg civarında. Dolayısıyla bayağı büyük bir abi olacak.” Diye konuştu. ATAK-II’nin Kara Kuvvetleri ve Jandarma Genel Komutanlığı’nın yanı sıra Deniz Kuvvetleri ve uçak gemileri (LHD Gemisi) için de düşünüldüğüne dikkat çeken KOTİL, “ATAK-II Ağır Taarruz Helikopterinin 18 Mart 2023’te ilk uçuşunu yapması ve 2025’te de teslim edilmesi planlanıyor,” dedi.

T129B Mk-II/ATAK-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopterlerinde kullanılacak 3,000shp güç kapasiteli TS3000 Turboşaft Motoru için ön çalışmalara 2019 yılı ikinci yarısında başlanılmış olup TEI Genel Müdürü Faruk AKŞİT de 9 Aralık 2019’da bir TV kanalına verdiği röportajda TS3000’in çalışmalarına başlanıldığını açıklamıştı. TEI tarafından geliştirme çalışmalarına başlanılan TS3000 Motorunun TUSAŞ’ın geliştireceği 20 personel taşıma kapasiteli, azami sürati 170 knot ve seyir menzili 1,000km olarak planlanan 10-Ton Sınıfı Genel Maksat Helikopteri Projesinde de kullanılması bekleniyor.

ATAK-II Helikopterinde yerli ve özgün tasarım bir turboşaft motorun kullanımı platformun ihracat pazarındaki şansını da artıracaktır. Hatırlanacağı üzere her biri 1,361shp (TUSAŞ internet sayfasında 1.373shp verilmiştir) güç kapasiteli LHTEC ürünü iki adet CTS800-4A Turboşaft Motoru ile güçlendirilen T129 Mk-I ATAK Hafif Taarruz ve Taktik Keşif Helikopteri’nin ihracatında en önemli engeli motora yönelik lisans kısıtları teşkil etmektedir. 2015 yılında Türkmenistan’a 2 adet T129 Mk-I ihracatı motora yönelik ihracat lisansının çıkmaması nedeniyle gerçekleşememişti. Benzer sıkıntı geçtiğimiz günlerde Filipinler Hava Kuvvetleri’nin 6-8 adetlik T129B Mk-I ATAK Helikopteri Projesi’nde de yaşanmış olup 2020 Haziran ayı sonlarında Filipinler’in bu alımdan vaz geçtiği yönünde haberler uluslararası basına yansımıştı. 16 Mayıs 2018 tarihinde imzalanan yaklaşık ABD$1,5 Milyar değerindeki sözleşme altında Pakistan Kara Kuvvetleri için 30 T129B1/B2 (10 T129B1 ve 20 T129B2, B1 helikopterleri daha sonra B2 seviyesine yükseltilecekti, projede gecikme yaşandığı için tüm helikopterlerin B2 konfigürasyonunda teslimatı mümkün olabilir) Hafif Taarruz ve Taktik Keşif Helikopteri sipariş edilmiştir. Ancak, bu Proje de ABD Hükümetinden CTS-8004A motorları için gereken ihracat lisansının alınamaması nedeniyle Temmuz 2020 itibarıyla henüz teslimat aşamasına gelememiştir.

T129B Mk-II/ATAK II  Ağır Taarruz Helikopteri Teknik Özellikler

Boş Ağırlığı........................................... : Yaklaşık 5,000kg / 11,023lb

Azami Kalkış Ağırlığı........................ : 12,000kg/26,455lb

Faydalı Yük Kapasitesi..................... : 1,200kg/2,645lb’nin üzerinde

Mürettebat .......................................... : 2 Kişi, Tandem

Azami Seyir Hızı................................. : 318km/sa / 171,70knts

Motor .................................................... : 2 x Turboşaft TS3000

Kalkış Gücü.......................................... : 2 x 3,000shp

Uçuş Tavanı Yüksekliği.................... : 6,096m/20,000ft

ATAK-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopterleri için Pazardaki 3.000shp Sınıfı Motor Adayları

Yukarıda da ifade edildiği üzere T625 GÖKBEY Türk Hafif Genel Maksat Helikopteri (TLUH) Programı’nda olduğu gibi ATAK-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopteri prototiplerinin (3 adet) de yurt dışından tedarik edilecek hazır motorlarla güçlendirilmesi, seri üretim helikopterlerde ise TEI ürünü TS3000 motorlarının kullanılması planlanmıştır.

Hatırlanacağı üzere T625 GÖKBEY Programı altında imal edilecek 4 prototip için (P0, P1, P2 ve P3) bir Honeywell - Rolls-Royce ortaklığı olan Light Helicopter Turbine Engine Company (LHTEC) şirketinden 10 Aralık 2015’de 10 adet CTS800-4AT Turboşaft motoru satın alınmıştır. Paralelinde ise 7 Şubat 2017’de sözleşmesi imzalanan Turboşaft Motor Geliştirme Projesi altında TEI tarafından benzer kabiliyette ve güç kapasitesinde TS1400 Turboşaft Motoru geliştirilmektedir. “ITAR-Free” yani üzerinde ihracat kısıtlamasına tabi parçalar yer almayan TS1400 motoru, T625’e ilave olarak T129B Mk-II ATAK Helikopterlerinde de kullanılabilecektir.

Açık kaynaklara göre halihazırda ATAK-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopteri Programı altında prototip helikopterlerde kullanılabilecek pazarda yer alan başlıca 3,000shp (2,235kW) sınıfı turboşaft motor adayları ve üretici firmalar şunlardır:

·       General Electric (GE) Aviation (T901, CT7-8 ve YT706)

·       P&W / Honeywell ATEC Ortaklığı (T900/HPW3000 Motoru)

·       Safran Helicopter Engines (Aneto Motor Ailesi)

Bahse konu motorların sahip oldukları teknik özelliklere ilişkin detaylı haberi 102 no’lu sayımızda bulabilirsiniz.

https://www.defenceturkey.com/en/issue/102

Sonuç

Yukarıda da özetlendiği üzere halihazırda pazarda mevcut veya teslimat aşamasındaki 3,000shp güç sınıfındaki turboşaft motorlardan GE Aviation ürünü T901-GE-900 motoru ABD Kara Kuvvetleri için geliştirilen yeni nesil bir motor olduğundan yakın gelecekte ihracat pazarına açılması beklenmemektedir. ITEP ihalesinde T901 ile yarışan ve kaybeden ATEC T900-HPW-900 motoru ise bugün için üretim aşamasında değil. Bu çerçevede ATEC’den ancak belki 3,000shp motor teknolojisi için teknik destek temin edilebilir. T901 ve T900 seçenekleri bu şekilde liste dışı kaldığından ATAK-II Ağır Sınıf Taarruz Helikopteri prototiplerinde kullanılmak üzere yurt dışından temin edilebilecek hazır motor seçenekleri listesi; GE Aviation ürünü 2,638shp (1,967kW) güç kapasiteli YT706-GE-700, 3,000shp sınıfı YT706-GE-700R ve 2,300kW (3,070shp) kapasiteli CT7-8C/CT7-8A7 ile Safran Helicopter Engines ürünü 2,500shp kapasiteli Aneto-1K/1X motorlarından oluşmaktadır.

TEI tarafından 2019 yılı ikinci yarısında başlanılan TS3000 motor geliştirme çalışmalarında ise T901 örneğinde olduğu gibi lisans altında %61 yerli katkı ile imal edilmekte olan tek parçalı/kompresörlü (single-spool) tasarıma sahip T700-TEI-701D (azami tek motor gücü 2,5dk süreyle 2,000shp,  azami gücü 10dk süreyle 1,994shp, ara gücü 30dk süreyle 1,902shp ve azami sürekli gücü 1,716shp) temelli (çekirdekli) bir turboşaft motor üzerine odaklanılması beklenebilir. Böylelikle bir yandan geliştirme takvimi daha makul sürelere çekilebilirken, diğer yandan da daha hafif ve daha maliyet etkin bir motor geliştirmek mümkün olabilir.

Diğer yandan, TS1400 Turboşaft Motor Projesi altında artık bir jet motorun/gaz türbinli motorun çekirdeğini milli imkanlarla üretebilen TEI, bu çekirdeği ölçeklendirerek daha büyük bir motor üretebilecektir. TEI, özel proses imalat yeteneği açısından Ekim 2017’de sahip olduğu NADCAP Sertifikalı 10 farklı özel proses grubu ve 52 onaylı proses yetkinliği ile değerlendirmeye alınan 3.672 firma arasından birinci olarak seçilmişti. Kazanımı oldukça zor olan kompresör teknolojileri konusunda belli bir yetkinliğe kavuşan TEI, yanma odasında %98’in üzerinde yanma verimi elde etmiştir. TEI-TS1400 Motoru örnek aldığı, hafiflik ve hacim optimizasyonu çok üst seviyede olan LHTEC CTS800 motorundaki gibi radyal kompresöre sahip. Motor; 2 adet Radyal Kompresör, Ters Yanma Odası, iki kademe Yüksek Basınç Türbini (High Pressure Turbine/HPT) ve iki kademe Güç Türbini (Power Turbine/PT)’nden oluşmakta. Dolayısıyla TS1400, T700’ün aksine dual spool (iki parçalı/kompresörlü) tasarıma sahiptir. Türkiye’nin ilk Orta Menzilli Gemisavar Güdümlü Mermisini güçlendirecek 1300N itkiye sahip yaklaşık 400bg kapasiteli TEI-TJ300 Turbojet Motoru ise eksenel akış tipli tek parçalı (single-spool) bir tasarıma sahip olup üzerinde 4 kademeli eksenel kompresör yer almaktadır. TEI halihazırda eksenel akış tipi kompresör tasarım ve üretim teknolojisine sahip ayrıca elinde özgün yüksek kütle akış hızlı santrifüj kompresör tasarımı da mevcut. Şirket daha önce GE Firmasının F136 ve LEAP motor projeleri sırasında ciddi bir yüksek geometrik karmaşıklığa sahip 5 kademe eksenel (axial) blisk (yekpare fan rotorları) parçalarını tasarlayıp üretme ve test etme altyapısı tesis etmişti. Dolayısıyla TEI yaklaşık 10 yıldır süper verimli santrifüj kompresör tasarımı üzerinde çalışmalar yapmakta. TEI tarafından yakından bilinen T700 motorunun en dikkat çekici özelliği de axial/eksenel kompresör kademeleri sonrasında santrifüj tipi Yüksek Basınç (HP) kompresörüne sahip olmasıdır. TS1400 Motorunda yer alan Düşük Basınçlı Santrifüj Kompresörünün T700 üzerinde yer alan HP Santrifüj Kompresörü ile benzer boyutlarda olduğu değerlendirilmektedir.

Sonuç olarak TEI’nin gerek motor teknolojilerinde sahip olduğu bilgi birikimi ve altyapı, gerekse 2013 yılından beri üretim süreçlerinde uyguladığı Eklemeli İmalat Teknolojileri (Additive Manufacturing Technologies) ile 3.000shp güç kapasiteli TEI-TS3000 Turboşaft Motorunu geliştirip üretebilecek kabiliyettedir. Geliştirme ve prototip motor üretim sürecinin 2025 yılına kadar tamamlanacağını ve ilk uçuşunu 18 Mart 2023 tarihinde dış kaynaklı motorlarla gerçekleştirecek ATAK-II Ağır Taarruz Helikopteri’nin, 2025 yılında başlaması hedeflenen seri üretim teslimatlarında belli bir sayıdan sonra (dış kaynaklı motorlarla güçlendirilecekler) milli ve özgün TEI-TS3000 Motorlarının kullanılacağını değerlendirmekteyim.

* Haberimin hazırlanmasında motor konusundaki teknik bilgi birikimini benimle paylaşan dostum Kubilay YILDIRIM’a teşekkür ederim.